Hürmüz’de geçiş ücreti gündemde: Dünyada hangi boğazlar ücret alıyor?

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırılarının ardından kapanan Hürmüz Boğazı, yeniden uluslararası gündemin merkezine yerleşti. İran, ağustos ayından itibaren ticari gemilerden geçiş karşılığında ücret alınmasını planlarken, dünyanın en önemli deniz ticaret koridorlarında uygulanan sistemler de yeniden mercek altına alındı.

İran, 60 günlük geçiş muafiyetinin ardından ticari gemilerden “seyir, güvenlik ve çevre hizmetleri” kapsamında ücret talep etmeyi planlıyor.

Hürmüz Boğazı’nda yeni dönem

Dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20’si Hürmüz Boğazı üzerinden gerçekleşiyor. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve İran’dan çıkan petrol ile LNG sevkiyatlarının büyük bölümü bu güzergâhı kullanıyor.

Savaş sürecinde İran bazı gemilerden sefer başına 2 milyon dolara kadar ödeme talep etti. Ateşkes sonrası uygulama 60 günlüğüne askıya alınırken, İran bu sürenin ardından yeni ücret sistemini devreye almayı hedefliyor.

Doğal boğazlar ile kanallar farklı kurallara tabi

Uluslararası hukukta doğal boğazlardan geçen ticari gemilere genel olarak geçiş serbestisi tanınıyor. Ancak kıyı devletleri, gemilere sunulan belirli hizmetler karşılığında ücret alabiliyor.

Buna karşılık Süveyş ve Panama gibi insan yapımı kanallar doğrudan ilgili ülkelerin altyapısı kabul edildiği için geçiş ücretleri resmi olarak uygulanıyor.

Türk Boğazları hizmet bedeli uyguluyor

İstanbul ve Çanakkale boğazları 1936 tarihli Montrö Boğazlar Sözleşmesi kapsamında yönetiliyor.

Türkiye gemilerden geçiş vergisi değil; fener, tahlisiye, kılavuzluk ve römorkör gibi hizmetler için ücret tahsil ediyor. 1 Temmuz itibarıyla tipik bir Suezmax petrol tankerinin iki yönlü geçiş maliyeti yaklaşık 240 bin dolar seviyesinde bulunuyor.

Türkiye’nin boğazlardan elde ettiği gelir ise Haziran 2025’e kadar olan dönemde 223 milyon dolara ulaştı.

Malakka Boğazı ücretsiz geçiş sağlıyor

Dünya deniz ticaretinin yüzde 20’den fazlasına ev sahipliği yapan Malakka Boğazı’nda geçiş ücreti uygulanmıyor.

Endonezya, Malezya ve Singapur; seyir güvenliği, fener ve şamandıra gibi altyapı hizmetlerini gönüllü uluslararası katkılarla finanse ediyor.

Babülmendep’te ücret bulunmuyor

Kızıldeniz’i Hint Okyanusu’na bağlayan Babülmendep Boğazı’nda resmi geçiş ücreti bulunmuyor.

Ancak son yıllarda Husilerin ticari gemilere yönelik saldırıları nedeniyle birçok şirket rotasını Afrika’nın güneyine çevirdi.

Tayvan Boğazı ve Cebelitarık ücretsiz

Yıllık yaklaşık 2,45 trilyon dolarlık ticaretin geçtiği Tayvan Boğazı’nda ticari gemilerden ücret alınmıyor.

Benzer şekilde Avrupa ile Afrika arasındaki Cebelitarık Boğazı’ndan geçen 100 binden fazla ticari gemi de herhangi bir geçiş ücreti ödemiyor.

Panama ve Süveyş ücretli geçiş uyguluyor

Panama Kanalı, 2025 mali yılında 13 bin 404 gemiye hizmet verirken 5,7 milyar dolar gelir elde etti. Orta büyüklükte bir petrol tankerinin geçiş maliyeti 350 bin-400 bin dolar arasında değişiyor.

Süveyş Kanalı ise 2025/2026 mali yılında 4,67 milyar dolar gelir elde ederken, yüklü bir petrol tankerinin tek yön geçiş ücreti yaklaşık 380 bin dolar seviyesinde bulunuyor.

Hürmüz Boğazı (İran) – Ücret planlanıyor

İstanbul ve Çanakkale Boğazları (Türkiye) – Hizmet ücretleri alınıyor

Süveyş Kanalı (Mısır) – Geçiş ücreti alınıyor

Panama Kanalı (Panama) – Geçiş ücreti alınıyor

Malakka Boğazı (Endonezya, Malezya, Singapur) – Ücret alınmıyor

Babülmendep Boğazı (Yemen, Cibuti, Eritre) – Ücret alınmıyor

Tayvan Boğazı – Ücret alınmıyor

Cebelitarık Boğazı (İspanya, Fas) – Ücret alınmıyor

Öresund Boğazı (Danimarka, İsveç) – Geçiş ücretsiz, bazı gemilere kılavuzluk ücreti uygulanıyor

Ümit Burnu Rotası (Güney Afrika açıkları) – Ücret alınmıyor