Dünya genelinde tütün kullanımında tarihi düşüş
Dünya genelinde tütün kullanımı son yirmi yılda belirgin biçimde gerilerken, bu düşüşün lokomotifi kadınlar oldu. 2000–2024 dönemini kapsayan küresel veriler, her yaş grubunda hem erkekler hem de kadınlar arasında sigara ve tütün ürünlerinden uzaklaşma eğiliminin güçlendiğini ortaya koyuyor. Ancak bırakma hızında kadınların açık ara önde olduğu görülüyor.
DÜNYA SİGARAYI BIRAKMA GÜNÜ VE KÜRESEL TABLO
Dünya Sağlık Örgütü öncülüğünde her yıl 9 Şubat’ta anılan Dünya Sigarayı Bırakma Günü, tütünün insan sağlığı üzerindeki yıkıcı etkilerine dikkat çekmeyi ve toplumsal farkındalığı artırmayı amaçlıyor.
DSÖ verilerine göre, küresel ölçekte tütün tüketimi gerileme eğiliminde olsa da uzmanlar “tütün salgınının” henüz tamamen sona ermediği konusunda uyarıyor. 2000 yılında dünya genelinde 1,38 milyar olan tütün kullanıcısı sayısı, 2024 itibarıyla 1,2 milyara kadar düştü.
2010 yılından bu yana 120 milyon kişinin tütün kullanımını bırakması, küresel ölçekte yaklaşık yüzde 27’lik bir azalmaya işaret ediyor. Buna rağmen tütün, hâlâ dünya genelinde her beş yetişkinden birini bağımlı hale getiriyor ve her yıl milyonlarca önlenebilir ölüme yol açıyor.
YENİ RİSK: ELEKTRONİK SİGARA
Klasik sigara kullanımındaki düşüşe karşın, elektronik sigara ve alternatif nikotin ürünleri yeni bir tehdit olarak öne çıkıyor. Dünya genelinde elektronik sigara kullanan kişi sayısının 100 milyonu aştığı tahmin ediliyor.
Bu kullanıcıların büyük bölümü, en az 86 milyon kişiyle yüksek gelirli ülkelerde bulunuyor. Daha da dikkat çekici olan ise 13–15 yaş aralığında en az 15 milyon çocuğun hâlihazırda elektronik sigara kullanıyor olması.
Uzmanlara göre tütün endüstrisi; elektronik sigaralar, nikotin poşetleri, ısıtılmış tütün ürünleri ve benzeri yeni teknolojiler aracılığıyla bağımlılığı farklı formlarda pazarlamayı sürdürüyor.
TÜTÜNÜ BIRAKMADA KADINLAR ZİRVEDE
2000–2024 döneminde tütün kullanımında genel bir düşüş yaşansa da, bırakma konusunda en hızlı ilerleme kadınlar arasında görüldü. Kadınlar, 2025 yılı için belirlenen küresel tütün bırakma hedefine beş yıl erken, yani 2020’de ulaştı.
Bu başarı, kadınlar arasında tütün kullanımını bırakma oranının yüzde 30 seviyesine ulaştığını gösteriyor. Kadınlarda tütün kullanımı 2010 yılında yüzde 11 düzeyindeyken, 2024’te bu oran yüzde 6,6’ya geriledi. Aynı dönemde kadın tütün kullanıcılarının sayısı 277 milyondan 206 milyona düştü.
ERKEKLERDE DÜŞÜŞ DAHA YAVAŞ
Erkeklerde de tütün kullanımında azalma gözleniyor ancak değişim hızı kadınlara kıyasla daha sınırlı. Küresel projeksiyonlara göre erkeklerin, 2025 için belirlenen tütün kullanımını azaltma hedefine ancak 2031 yılı civarında ulaşması bekleniyor.
Günümüzde dünya çapındaki tütün kullanıcılarının beşte dördünden fazlasını erkekler oluşturuyor. Yaklaşık 1 milyar erkek hâlâ tütün kullanıyor. Erkekler arasında tütün kullanımı 2010’da yüzde 41,4 iken, 2024’te yüzde 32,5 seviyesine inse de düşüş temposu kadınlara göre daha yavaş seyrediyor.
Bu tablo, küresel tütünle mücadelede cinsiyete duyarlı politikaların önemini bir kez daha ortaya koyuyor.
BÖLGELERE GÖRE TÜTÜN KULLANIMI
Güneydoğu Asya, küresel düşüşte başı çeken bölge oldu. Erkeklerde tütün kullanımı 2000 yılında yüzde 70 iken, 2024’te yüzde 37’ye kadar geriledi. Küresel ölçekteki düşüşün yarısından fazlası bu bölgede gerçekleşti.
Afrika, 2024’te yüzde 9,5 ile en düşük tütün kullanım oranına sahip bölge olarak öne çıkıyor. Bölge, yüzde 30’luk azaltma hedefine yaklaşsa da hızlı nüfus artışı nedeniyle kullanıcı sayısı mutlak olarak artmaya devam ediyor.
Avrupa’da ise 2024 itibarıyla yetişkinlerin yüzde 24,1’i tütün kullanıyor ve bu oran, bölgeyi küresel ölçekte en yüksek tütün kullanımına sahip alan haline getiriyor. Doğu Akdeniz’de kullanım oranı yüzde 18 seviyesinde bulunurken, bazı ülkelerde artış eğilimi dikkat çekiyor.
Batı Pasifik bölgesinde yetişkin tütün kullanımı 2010’da yüzde 25,8 iken, 2024’te yüzde 22,9’a düştü. Bu bölgede kadınlarda kullanım oranı yüzde 2,5 ile düşük seyrederken, erkeklerde yüzde 43,3 ile küresel olarak en yüksek seviyelerden biri kaydedildi.
