Sanayi devlerinin kârlılığı 10 yılda eridi: İSO 500 verileri alarm verdi

İstanbul Sanayi Odası (İSO) tarafından açıklanan İSO Türkiye'nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu 2025 araştırması, sanayi sektöründe kârlılık göstergelerindeki sert gerilemeyi ortaya koydu. Son 10 yılda yükselen finansman maliyetleri, kur ile maliyetler arasındaki dengenin bozulması ve işletme sermayesindeki zayıflama, şirketlerin temel kârlılık rasyolarında ciddi aşınmaya neden oldu. Satış kârlılığı yüzde 6,8'den 3,4'e, aktif kârlılığı yüzde 6,2'den 2,9'a, özkaynak kârlılığı ise yüzde 16,2'den 6'ya gerileyerek sanayi şirketlerinin kâr üretme kapasitesindeki zayıflamayı gözler önüne serdi.

İSO 500 verileri, pandemi sonrasında geçici olarak yükselen kârlılık oranlarının 2024 itibarıyla hızla gerilediğini ve 2025 yılında da düşük seviyelerde kalmaya devam ettiğini gösterdi.

Sanayi kârlılığı son 10 yılda belirgin şekilde geriledi

İSO 500 araştırmasına göre, sanayi kuruluşlarının kârlılık performansı son on yılda önemli ölçüde zayıfladı. Özellikle yüksek finansman giderleri, enflasyonun işletmeler üzerindeki baskısı, üretim maliyetlerindeki artış ve değerli TL'nin ihracatçı şirketler üzerindeki etkisi, şirket bilançolarına doğrudan yansıdı.

Pandemi döneminde küresel tedarik zincirlerinde yaşanan kırılmalar ve ihracat talebindeki artış sayesinde geçici olarak güçlenen kârlılık oranları ise kalıcı olmadı. 2024 yılında başlayan düşüş eğilimi 2025'te de devam ederek birçok finansal göstergenin son yılların en düşük seviyelerine inmesine yol açtı.

Satış kârlılığı yarı yarıya düştü

Şirketlerin satışlarından elde ettiği net kârı gösteren satış kârlılığı, son on yılda en fazla gerileyen göstergeler arasında yer aldı.

2016 yılında yüzde 6,8 seviyesinde bulunan satış kârlılığı, 2016-2020 döneminde görece dengeli bir görünüm sergiledi. Pandemi sonrasında ise küresel siparişlerin Türkiye'ye yönelmesi ve döviz kurundaki yükselişin ihracat gelirlerini desteklemesiyle birlikte oran 2021'de yüzde 9,5, 2022'de ise yüzde 9,3 seviyesine çıkarak son on yılın en yüksek değerlerine ulaştı.

Ancak üretim maliyetlerinin hızla yükselmesi, kur avantajının büyük ölçüde ortadan kalkması ve finansman giderlerinin artmasıyla birlikte kârlılıkta sert bir geri çekilme yaşandı. Satış kârlılığı 2024 yılında yüzde 2,6 ile son 10 yılın en düşük seviyesine inerken, 2025 yılında ise yüzde 3,4 seviyesinde gerçekleşti.

Bu tablo, sanayi kuruluşlarının 10 yıl önce yaptığı 100 TL'lik satıştan ortalama 6,8 TL kâr elde ederken, bugün aynı satıştan yalnızca 3,4 TL kazanabildiğini ortaya koyuyor.

Aktif kârlılığı tarihi zirvenin ardından sert geriledi

Şirketlerin sahip olduğu tesisler, makine parkı, stoklar ve diğer varlıklarını ne kadar verimli kullandığını gösteren aktif kârlılığı da benzer şekilde önemli ölçüde zayıfladı.

2016 yılında yüzde 6,2 seviyesinde bulunan aktif kârlılığı, pandemi sonrasında üretim kapasitesindeki artış ve güçlü dış talebin etkisiyle yükseliş göstererek 2022 yılında yüzde 12,4 ile son on yılın en yüksek seviyesine ulaştı.

Ancak para politikasındaki sıkılaşma, kredi maliyetlerinin yükselmesi ve iç talepteki yavaşlamanın etkisiyle sanayi üretiminde ivme kaybı yaşandı. Bunun sonucunda aktif kârlılığı 2024 yılında yüzde 2,2 seviyesine kadar gerileyerek dip yaptı.

2025 yılında sınırlı bir toparlanma görülmesine rağmen oran ancak yüzde 2,9 seviyesine çıkabildi. Böylece aktif kârlılığı son 10 yılda yüzde 53,2 oranında gerilemiş oldu.

Makine parkı, tesisler ve üretim varlıklarının kâra dönüşme kapasitesindeki bu düşüş, sanayi şirketlerinin operasyonel verimliliğinde önemli bir zayıflamaya işaret etti.

Özkaynak kârlılığı yatırım gücünü zayıflattı

İSO 500 verileri, şirketlerin kendi sermayesini kâra dönüştürme kapasitesini gösteren özkaynak kârlılığında da dikkat çekici bir bozulmaya işaret etti. Yeni yatırım kararlarının en önemli göstergelerinden biri kabul edilen bu rasyo, son 10 yılda ciddi oranda geriledi.

2016 yılında yüzde 16,2 seviyesinde bulunan özkaynak kârlılığı, pandemi döneminde oluşan kur avantajı ve enflasyon kaynaklı yüksek nominal kârların etkisiyle 2021 ve 2022 yıllarında yüzde 35'in üzerine çıktı. Ancak finansmana erişim maliyetlerinin yükselmesi, kredi faizlerindeki artış ve operasyonel giderlerin büyümesiyle birlikte bu görünüm hızla tersine döndü.

2025 yılı sonunda özkaynak kârlılığı yüzde 6 seviyesine kadar geriledi. Böylece İSO 500 şirketlerinde özkaynak kârlılığı son 10 yılda yaklaşık yüzde 63 düşüş gösterdi. Bu tablo, şirketlerin artık yalnızca yeni yatırım üretmekte değil, mevcut özsermayelerini korumakta da zorlandığını ortaya koydu.

Beş yıllık dönemler sanayideki değişimi ortaya koydu

İSO 500 verilerinin iki ayrı beş yıllık dönem halinde incelenmesi, kârlılık göstergelerindeki yapısal değişimi daha net biçimde ortaya koyuyor.

2016-2020 döneminde ortalama satış kârlılığı yüzde 6,56 olurken, 2021-2025 döneminde bu oran yüzde 6,68 seviyesinde gerçekleşti. Ancak pandemi döneminde oluşan yüksek nominal kârların enflasyon muhasebesiyle düzeltilmesi sonrasında tablo önemli ölçüde değişti.

Aktif kârlılığı ilk beş yılda ortalama yüzde 6,80, ikinci dönemde ise yüzde 7 seviyesinde gerçekleşerek sınırlı değişim gösterdi.

Buna karşılık özkaynak kârlılığı ilk dönemde ortalama yüzde 19,92, ikinci dönemde ise yüzde 18,72 seviyesine geriledi. Bu düşüş, sanayi kuruluşlarının sermaye verimliliğinde kalıcı bir zayıflamaya işaret etti.

Sektörlerde sermaye kârlılığı önemli ölçüde geriledi

İSO 500 kapsamındaki sektörlerin büyük bölümünde özkaynak kârlılığı son 10 yılda gerileme gösterdi. Toplam 17 sektörde sermaye kârlılığı 2016 seviyelerinin altında kaldı.

En sert gerileme, diğer ulaşım araçları imalatı sektöründe yaşandı. Sektörde özkaynak kârlılığı yüzde 23,2'den eksi yüzde 17,6'ya gerilerken toplam düşüş 40,8 puan oldu.

Kok kömürü ve rafine petrol ürünleri sektöründe özkaynak kârlılığı 34,9'dan 3,9'a, kimya sanayiinde 24,1'den eksi 5,8'e düştü.

Türkiye'nin ihracatında önemli paya sahip kauçuk ve plastik ürünleri sektöründe özkaynak kârlılığı eksi yüzde 7,6, tekstil sektöründe ise eksi yüzde 11 seviyesine gerileyerek sermaye verimliliğinde ciddi bozulmaya işaret etti.

Öte yandan mobilya imalatı sektörü 12,9 puanlık artışla özkaynak kârlılığını yüzde 22,5 seviyesine taşırken, mücevherat ve bijuteri sektörü de düşük baz etkisinin katkısıyla eksi yüzde 15,6'dan yüzde 2,8'e yükseldi.

Lokomotif sektörlerde satış kârlılığı alarm verdi

Satış kârlılığı açısından değerlendirildiğinde, 2016-2025 döneminde 11 sektör performansını artırırken 14 sektör gerileme yaşadı.

2016 yılında satış kârlılığı negatif bölgede bulunan sektör sayısı 4 iken, 2025 yılında bu sayı 7'ye yükseldi.

En yüksek artış içecek imalatı sektöründe görüldü. Sektörün satış kârlılığı eksi yüzde 1,5'ten yüzde 15,4'e yükselerek 16,9 puan arttı.

Tütün ürünleri imalatı 3,9 puanlık artışla yüzde 25'e, mobilya imalatı ise 2,9 puanlık yükselişle yüzde 9'a çıktı.

Buna karşılık en sert gerileme madencilik ve taş ocakçılığı sektöründe yaşandı. Satış kârlılığı yüzde 56,1'den yüzde 27,2'ye inerken toplam kayıp 28,9 puan oldu.

Diğer ulaşım araçları imalatında satış kârlılığı yüzde 16'dan eksi yüzde 9'a, kimya sektöründe eksi yüzde 3,1'e, tekstil sektöründe ise yüzde 5,6'dan eksi yüzde 10,6'ya geriledi.

Aktif kârlılığı birçok sektörde zayıfladı

Şirketlerin sahip oldukları varlıkları ne ölçüde verimli kullandığını gösteren aktif kârlılığı da sektörlerin önemli bölümünde geriledi.

İSO 500 kapsamındaki 25 sektörün 16'sında aktif kârlılığı son 10 yılda düşüş gösterdi.

Kimya sektöründe aktif kârlılığı yüzde 10,1'den eksi yüzde 2,3'e, kauçuk ve plastik sektöründe yüzde 6,2'den eksi yüzde 2,8'e, diğer ulaşım araçları sektöründe yüzde 6,5'ten eksi yüzde 4,1'e geriledi.

Tekstil sektöründe aktif kârlılığı yüzde 3,6'dan eksi yüzde 4,4'e, ana metal sanayiinde ise yüzde 6,7'den yüzde 0,2'ye düştü.

Aktif kârlılığını artıran sektörler arasında ise tütün ürünleri imalatı yüzde 20,8, mobilya imalatı ise yüzde 12,6 ile öne çıktı.