Recep Ceylan

BREXIT SÜRECİ: TÜRKİYE VE İNGİLTERE ARASINDAKİ STA NİÇİN ÖNEMLİ?

Türkiye ve İngiltere arasındaki Serbest Ticaret Anlaşması’nı (STA) genel olarak Brexit süreci üzerinden ele almakta fayda var. İngiltere’de Brexit tartışmaları 2015 genel seçimleri öncesinde dönemin Başbakanı David Cameron’ın seçimleri kazanması durumunda ülkesini erken seçime götüreceğine ilişkin vaatte bulunmasıyla başladı. Cameron’ın bu kararında İngiltere’de giderek artan AB karşıtlığı oldukça etkili oldu. Nitekim Cameron 2015 seçimlerini kazandı ve seçimleri kazandıktan sonra seçim öncesindeki vaadini tutarak ülkesini Brexit referandumuna götürdü. Cemeron Brexit referandumuna ilişkin süreçte AB’de kalınması yönünde bir kampanya yürüttü. 

 

2016 yılında yapılan Brexit referandumunda İngiliz halkı %51,9 ile sürpriz bir şekilde AB’den ayrılma yönünde bir karar aldı. Brexit referandumundan AB’den ayrılma yönünde bir karar çıkması üzerine David Cameron Başbakanlıktan istifa etti. Cameron’ın istifasından sonra Başbakanlığın en güçlü adaylarından biri olarak gösterilen dönemin İngiltere İçişleri Bakanı Therese May Başbakan oldu. Theresa May Başbakan olduktan sonra İngiliz halkının kararına saygı duyulması gerektiğini ifade etti ve Brexit sürecini başarıyla tamamlayacağı sözünü verdi. Ardından Theresa May Brexit sürecini tamamlamak için AB ile yoğun bir diplomasi trafiğine başladı. Theresa May yoğun diplomasi trafiği sonucunda AB ile Brexit sonrası döneme ilişkin anlaştı fakat Theresa May’in Brexit planı üç defa üst üste İngiliz parlamentosundan onay alamadı. Bunun üzerine Theresa May 7 Haziran 2019 tarihinde görevinden istifa ettti. 

 

Theresa May’in istifasından sonra İngiltere Başbakanlığına Dışişleri Bakanı Boris Johson geldi. Johnson, Brexit konusunda katı tutumu ile biliniyordu. Boris Johnson Başbakan olduktan sonra AB ile Brexit müzakerelerine başladı ve Brexit planını Theresa May’in aksine tek seferde İngiltere parlamentosundan geçirmeyi başardı. İngiltere 31 Ocak 2020 tarihinde İngiltere, AB’den resmi olarak ayrıldı. Ardından Şubat 2020’den Aralık 2020’ye kadar 11 aylık bir geçiş dönemi başladı ve geçiş dönemi uzatılmadı. 

 

Geçiş döneminde AB müktesebatına ilişkin hükümler uygulanmaya devam edildi. Boris Johnson AB ile Brexit müzakerelerinde balıkçılık ve STA konusunda ciddi ihtilaflar yaşadı. Ancak tüm ihtilaflara rağmen İngiltere ve AB, 2020’nin son günlerinde; 24 Aralık 2020 tarihinde Kanada tipi bir STA konusunda anlaştı. Anlaşma ayrıca balıkçılık konusundaki ihtilafları da çözdü. Anlaşma kapsamında AB ve İngiltere, dış ticarette karşılıklı olarak kota ve gümrük tarifelerini sıfırladı. İngiltere ve AB arasındaki STA anlaşması pek çok otorite tarafından AB tarihinin en kapsamlı STA’sı olarak nitelendirildi. 

 

Kazan-Kazan” Anlaşması

 

İngiltere ve AB’nin anlaşmasıyla sonuçlanan yumuşak Brexit hem AB’nin hem de İngiltere’nin lehine oldu, zira İngiltere ve AB arasındaki STA ile İngiltere, AB gibi önemli bir pazarı korurken, AB ise önemli bir dış ticaret partnerini kaybetmekten kurtuldu. 

 

İngiltere ve AB arasında Brexit sürecinin başlaması üzerine Türkiye de Brexit sonrası döneme ilişkin İngiltere ile yoğun bir ticaret diplomasisi trafiğine başladı. İngiltere’nin Brexit ile AB’den ayrılması aynı zamanda Türkiye, AB ve İngiltere arasındaki Gümrük Birliği’nin de sona ermesi anlamına geliyordu. Bu durum ise Türkiye ve İngiltere arasındaki dış ticarette tarife ve kotaların uygulanmasının önünü açacaktı. Türkiye ve İngiltere arasında Gümrük Birliği’nin sona ermesi ile iki ülke arasındaki dış ticaret hacminin, tedarik zincirinin ve yatırımcıların olumuz yönde etkilenmesi kaçınılmazdı. Nitekim İngiltere, Türkiye’nin en çok ihracat yaptığı ikinci ülke konumundayken, ithalatta ise her zaman ilk 10 ülke arasında yer aldı.

 

Brexit sürecinin başlamasıyla Türkiye’nin İngiltere ile olan ithalat ve ihracatında son yıllarda Brexit kaynaklı bazı dalgalanmalar oldu.  Dolayısıyla Brexit sonrası Türkiye ve İngiltere arasında bir STA imzalanmasının, iki ülke açısından oldukça hayati bir konu olduğunu söylemek mümkün.

 

Anlaşma neleri içeriyor?

 

Brexit sürecinin başlamasıyla Brexit sonrası Türkiye ve İngiltere arasında STA’yı görüşmek için Ortak Çalışma Grubu kuruldu. Bu süreçte bir yandan da her iki ülkenin siyasi otoriteleri verdikleri mesajlarla iki ülke arasındaki ticaretin önemine vurgu yaptılar. Türkiye ve İngiltere arasında STA görüşmeleri 29 Aralık 2020 tarihinde sonuçlandı. İkili arasında imzalanan STA’ya göre tarım ürünleri ve sanayi mallarının ticaretinin gümrük vergilerinden muaf bir şekilde gerçekleştirilmesi kararlaştırıldı. Anlaşma 1 Ocak 2021 tarihinden itibaren uygulanmaya başladı.

 

Türkiye ve İngiltere arasında imzalanan STA’da Kuzey İrlanda’ya ilişkin birtakım belirsizlikler bulunuyor. Ticaret Bakanlığı tarafından yapılan açıklamalarda Kuzey İrlanda’ya ilişkin görüşmelerin devam ettiği ifade edildi. Türkiye ve İngiltere arasındaki STA’da aynı zamanda bir geçiş dönemi öngörülüyor. Ayrıca Ticaret Bakanlığı kaynaklarından yapılan açıklamaya göre 1 Ocak 2021 tarihinden itibaren söz konusu STA’ya ilişkin yönetmeliğin Resmi Gazete’de yayınlamasına kadar geçen sürede İngiltere’den yapılan ithalatlarda çıkan vergilerin teminata bağlanacağı da ifade edildi.  

 

Yine 1 Ocak 2021 tarihinden itibaren İngiltere ile Türkiye arasında yapılacak ithalat ve ihracatlarda STA’dan faydalanmak için “eşyanın menşeinin ispatı” kapsamında fatura veya ilgili bir ticaret belgesi üzerinde eşyaların menşeinin yazılması gerekirken, herhangi bir makam tarafından onaylı menşe beyanı kullanılamıyor. 

 

Türkiye ve İngiltere arasında imzalanan STA, Brexit’ten iki ülke dış ticaret hacminin, tedarik zincirinin, Türk ve İngiliz yatırımcıların etkilenmemesi bakımından son derece önemli. Türkiye’de özellikle yatırımcı üzerindeki en büyük yüklerden biri olan vergi yükü de göz önüne alındığında Türkiye ve İngiltere arasındaki STA’nın önemi daha da artıyor. Bu bağlamda anlaşmanın iki ülke arasındaki ticari ilişkilerde bir dönüm noktası olduğunu söylemek mümkün.

 

Türkiye ve İngiltere arasında yapılan STA iki ülke arasındaki dış ticaret hacmini önümüzdeki dönemde artıracak olmakla birlikte, Kuzey İrlanda konusundaki belirsizliğin ivedilikle sonuçlanması gerekiyor. Kuzey İrlanda İngiltere’nin bir parçası olması bakımından Türk yatırımcılar için önemli bir pazar. STA’ya ilişkin geçiş döneminin iki ülke arasındaki ticaretin çok fazla etkilenmemesi için bir an önce tamamlanması elzem. Ayrıca bugün gümrük idarelerindeki iş yükü dikkate alındığında geçiş döneminde ithalat vergilerinin teminata bağlanması gümrük işlem sürecini uzatacak gibi görünüyor. Bu da Türkiye ve İngiltere arasındaki dış ticaret hacminin belirli bir dönem azalmasına neden olabilir. Teminat uygulaması yerine alternatif uygulamalara yönelim yapılmalı ya da gümrük idarelerinde teminat servislerindeki personel sayısı artırılmalı, zira gümrüklerde teminatı yatırmak kadar teminatın çözülmesi de oldukça uzun ver yorucu bir süreç.

 

Tüm bu yazılanlar ışığında Türkiye ve İngiltere arasında yapılan STA iki ülke ticareti için son derece hayati bir öneme sahip olmakla birlikte, anlaşmanın Gümrük Birliği’ndeki kazanımları kolay kolay geri getiremeyeceği de bir gerçek. Gümrük birlikleri, bölgesel ticaret anlaşmaları arasında en kapsamlı ve taraflar açısından en kazançlı olanlarıdır. Nitekim Türkiye’nin AB ile olan Gümrük Birliği’nin kapsamını genişletmeye çalışması da bunun en büyük kanıtı. 

 

RECEP CEYLAN

İstanbul Yeni Yüzyıl Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler

Yüksek Lisans Öğrencisi