TEPAV, Türkiye’de kömürün elektrik üretimindeki payı azalırken üretim miktarının arttığını belirterek kömürden adil çıkış takvimi çağrısı yaptı.
Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV), elektrik kullanımının yaygınlaşmasının emisyonları ve ithal yakıtlara bağımlılığı azaltabilmesi için elektriğin üretim kaynağının belirleyici olduğunu vurguladı. Vakıf, yenilenebilir enerji, şebeke ve depolama yatırımlarının kömürden çıkış programıyla tamamlanmasını önerdi.
TEPAV’ın değerlendirmesinde, Türkiye’nin ev sahipliğinde başlayan COP31’in gündemindeki “35×35” hedefi ele alındı. Elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını 2035’e kadar yüzde 35’e çıkarmayı öngören hedefin iklim değişikliğiyle mücadele açısından yerinde olduğu belirtildi. Ancak sağlayacağı faydanın, elektriğin nasıl üretildiğine ve hangi fosil yakıt kullanımının yerini aldığına bağlı olduğu kaydedildi.
Kömürün payı düştü, üretimi arttı
Değerlendirmeye göre, Türkiye’de 2023–2025 döneminde kömürün elektrik üretimindeki payı gerilemesine rağmen kömürden üretilen elektrik 118 teravatsaatten 121,4 teravatsaate yükseldi. 2025’te toplam elektrik üretiminin yaklaşık yüzde 35’i kömürden sağlandı.
TEPAV, bu tablonun elektrifikasyon hedeflerinin kömürden adil çıkış takvimiyle birlikte ele alınmasını gerektirdiğini belirtti. Millî Enerji 2040 vizyonundaki yatırımların, kömürlü üretimin ne kadar azalacağını ve hangi santrallerin ne zaman devreden çıkacağını gösteren bir programla tamamlanması istendi.
Çalışanlar ve yerel ekonomi için kapanış öncesinde hazırlık
Vakıf, santrallerin kapanış sırası belirlenirken arz yeterliliği ve bölgesel istihdamın gözetilmesini önerdi. Çalışanların, sendikaların, belediyelerin ve yerel paydaşların takvim kesinleşmeden planlamaya katılması gerektiği ifade edildi.
Her havza için gelir ve sosyal güvenlik haklarını, yeni istihdam olanaklarını ve saha rehabilitasyonunu kapsayan bütçeli bir plan hazırlanması çağrısı yapıldı.
Kömür destekleri çıkış takvimine bağlanmalı
TEPAV, alım garantilerinin çıkış takvimine göre sonlandırılmasını ve yeni kömür yatırımları için uzun vadeli kamu yükümlülükleri üstlenilmemesini önerdi.
Arz güvenliği için gerekli olduğu gösterilen kapasite desteğinin süre ve performans koşullarına bağlanması, desteklerin Emisyon Ticaret Sistemi ve yeşil taksonomiyle birlikte değerlendirilmesi gerektiği belirtildi.
Elektriğin hangi yakıtın yerini alacağı açıklanmalı
Değerlendirmede, binalar, sanayi, ulaşım ve tarımda hangi fosil yakıtın ne kadar azaltılacağının, şebeke bağlantı ihtiyaçları ve finansman araçlarıyla birlikte açıklanması istendi.
Yeni faaliyetlerden doğan elektrik talebi ile fosil yakıt kullanımının yerini alan talebin ayrı gösterilmesi ve sanayinin düşük karbonlu elektriğe erişiminin güçlendirilmesi önerildi.
Hedeflerin emisyonlara katkısı ölçülebilir olmalı
TEPAV, üretim ve şebeke yatırımlarında iklimin yanı sıra biyolojik çeşitlilik, arazi kullanımı ve arazi bozulumunun da gözetilmesini istedi. Yer ve güzergâh seçimlerinin üç Rio Sözleşmesi’nin amaçları doğrultusunda yapılması gerektiğini belirtti.
2035 ve 2040 hedeflerinin 2053 net sıfır hedefine katkısının ölçülebilir olması gerektiğini vurgulayan vakıf, Millî Enerji 2040’taki yüzde 40 azaltımın referansının ve kapsamının açıklanmasını talep etti. İlerlemenin kömürlü üretim, elektrik şebekesinin karbon yoğunluğu, hane faturaları ve bölgesel istihdam üzerinden izlenmesi önerildi.
