Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), enflasyonun kalıcı bileşenini daha net izleyebilmek amacıyla geliştirdiği yeni metodolojiyi kamuoyuyla paylaştı. “Türkiye’de Enflasyonun Ana Eğilimini Ölçmeye Yönelik Yeni Bir Yöntem” başlıklı çalışma, fiyat artışlarının geçici mi yoksa kalıcı mı olduğunu ayırt etmeye dönük güçlü bir istatistiksel çerçeve sunuyor.

Bankanın araştırma birimi tarafından hazırlanan analizde, çok değişkenli ve oynaklığı zamana göre değişebilen bir model kullanılarak enflasyonun “trend” yani kalıcı kısmı hesaplandı. Çalışmaya göre, özellikle 2020 sonrası dönemde geniş tabanlı fiyat baskıları belirginleşirken, 2023 ortasından itibaren sıkı para politikasıyla birlikte kalıcı enflasyon eğiliminde düşüş gözlendi.

GEÇİCİ ŞOKLAR AYIKLANIYOR, KALICI EĞİLİM ÖLÇÜLÜYOR

Yeni model, literatürde MUCSVO olarak bilinen çok değişkenli ve aykırı değer düzeltmeli stokastik oynaklık yaklaşımına dayanıyor. Bu yöntem, enflasyondaki ani sıçramaları –örneğin vergi artışları, kur şokları ya da ücret düzenlemeleri– kalıcı eğilimden ayrıştırarak daha sağlıklı bir gösterge oluşturuyor.

Geleneksel çekirdek enflasyon göstergeleri gıda ve enerji gibi oynak kalemleri dışlasa da, sektörel bazda yaşanan ani fiyat hareketlerinden etkilenebiliyor. Yeni model ise hem zaman serisi hem de alt kalem bilgilerini birlikte kullanarak daha pürüzsüz ve orta vadeye odaklı bir enflasyon patikası çıkarıyor.

Çalışmanın bulgularına göre kalıcı enflasyon bileşeni, Ekim 2023’te yüzde 3,9 seviyesindeyken Haziran 2025 itibarıyla yüzde 2,2’ye kadar geriledi.

2018 SONRASI OYNAKLIK ARTTI

Araştırmada dikkat çeken bir diğer sonuç, 2018 sonrası dönemde geçici şokların oynaklığında belirgin artış yaşanması oldu. Kur dalgalanmaları, vergi ayarlamaları ve küresel gelişmelerin etkisiyle kısa vadeli fiyat hareketleri daha sert hale geldi.

Bu durum, manşet enflasyon ile kalıcı eğilim arasındaki farkın açılmasına yol açtı. Model, özellikle bu tür dönemlerde gerçek enflasyon eğilimini tespit etmede daha güçlü bir araç olarak öne çıkıyor.

HİZMET SEKTÖRÜ ENFLASYONUN ANA SÜRÜKLEYİCİSİ

Sektörel ayrıştırma sonuçları, hizmetler grubunun kalıcı enflasyon üzerindeki etkisinin ağırlığından daha yüksek olduğunu ortaya koydu. Tüketici sepetinde yaklaşık yüzde 31 paya sahip olan hizmetler, trend enflasyona yaklaşık yüzde 55 oranında katkı sağladı.

Hizmet fiyatlarının, sepet içindeki ağırlığından çok daha yüksek bir kalıcı enflasyon baskısı oluşturduğu tespit edildi.

Bu durumun arkasında, hizmet sektöründe fiyat ayarlamalarının daha seyrek yapılması ve geriye dönük fiyatlama davranışlarının güçlü olması gibi yapısal unsurlar bulunuyor. Buna karşılık temel mal gruplarında kur hareketlerine bağlı daha geçici fiyat sıçramaları öne çıkıyor.

ÜÇ VE DOKUZ ALT KALEM MODELİ KARŞILAŞTIRILDI

Araştırmada iki farklı model spesifikasyonu denendi. Biri üç ana alt grup (temel mallar, hizmetler, işlenmiş gıda), diğeri ise dokuz alt kalem üzerinden hesaplama yaptı. Sonuçlar, üç bileşenli modelin dahi orta vadeli enflasyon sinyalini güçlü biçimde yakalayabildiğini gösterdi.

Dokuz alt kalemli model daha ayrıntılı veri sunsa da, yüksek enflasyon dönemlerinde nispeten daha dalgalı sonuçlar üretebildi. Her iki model de Haziran 2025 itibarıyla trend enflasyonu yüzde 2,2–2,3 aralığında hesapladı.

ORTA VE UZUN VADE TAHMİNLERDE DAHA BAŞARILI

Model performans analizi, MUCSVO yaklaşımının özellikle üç ay ve sonrasındaki tahmin ufuklarında daha başarılı olduğunu ortaya koydu. Kısa vadede bazı geleneksel göstergeler daha iyi performans sergilese de, 6, 12 ve 24 ay ileriye dönük tahminlerde yeni model daha düşük hata oranına sahip oldu.

Özellikle 12 ay sonrası enflasyon tahminlerinde MUCSVO modeli, diğer çekirdek göstergeleri geride bırakarak en güçlü öngörü performansını sergiledi.

Bu sonuç, para politikası tasarımı açısından orta vadeli görünümün sağlıklı okunmasında modelin önemli bir araç olabileceğine işaret ediyor.

ORTA VADELİ POLİTİKA İÇİN YENİ REFERANS

Çalışma, sıkı para politikası sonrası dönemde kalıcı enflasyonun düşüş eğilimine girdiğini ve dezenflasyon sürecinde ortak (common) trend bileşeninin belirleyici rol oynadığını gösteriyor. 2023 ortasından itibaren toplam trend enflasyondaki düşüşün büyük kısmı ortak bileşendeki gerilemeden kaynaklandı.

Bu bulgular, fiyatlama davranışlarının genel çerçevede iyileşmeye başladığını ve beklenti kanalı üzerinden para politikasının etkisinin hissedildiğini ortaya koyuyor.

Genel değerlendirmede MUCSVO temelli trend enflasyon göstergesi, TCMB’nin mevcut çekirdek göstergelerine ek olarak, daha güçlü, daha pürüzsüz ve politika iletişimine katkı sunabilecek bir referans ölçüt olarak konumlanıyor.

ÇALIŞMAYA ERİŞEBİLMEK İÇİN  – TIKLAYINIZ