Selanik'te başlayan hayatı boyunca askerlikten devlet yönetimine, bağımsızlık mücadelesinden ekonomi ve eğitim alanındaki dönüşümlere kadar pek çok önemli gelişmeye öncülük eden Atatürk, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde yetişti. Birinci Dünya Savaşı'nda çeşitli cephelerde görev aldı. Milli Mücadele'nin liderliğini üstlenerek yeni Türk devletinin kuruluş sürecini yönetti.
Mustafa Kemal Atatürk'ün çocukluk ve eğitim yılları
Mustafa Kemal, 1881 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun Selanik kentinde dünyaya geldi. Babası Ali Rıza Efendi, annesi ise Zübeyde Hanım'dı.
İlk eğitimine annesinin isteği üzerine Hafız Mehmet Efendi'nin mahalle okulunda başladı. Ardından babasının tercihiyle Şemsi Efendi Mektebi'ne geçti ve ilkokul öğrenimini burada tamamladı.
Ortaöğrenim için Selanik Mülkiye Rüştiyesi'ne kaydoldu. Ancak bir süre sonra kendi kararıyla bu okuldan ayrıldı. Eğitimine Selanik Askeri Rüştiyesi'nde devam etti.
Daha sonra Manastır Askeri İdadisi'ne giren Mustafa Kemal, buradan okul ikincisi olarak mezun oldu. Askeri eğitimini sürdürürken yabancı dil öğrenimine de önem verdi. Selanik'e döndüğü yaz tatillerinde Fransızca dersleri aldı.
1899 yılında İstanbul'daki Harp Okulu'na başladı. Üç yıllık eğitimin ardından 1902'de teğmen rütbesiyle mezun oldu.
Askeri öğrenimini Harp Akademisi'nde sürdüren Mustafa Kemal, 1905 yılında kurmay yüzbaşı olarak eğitimini tamamladı.
Mustafa Kemal'in ilk askeri görevleri ve cephe deneyimi
Mustafa Kemal'in ilk görev yerlerinden biri Şam oldu. 1905 yılında kurmaylık stajını yapmak üzere 5. Ordu bünyesinde görevlendirildi. Suriye'deki hizmetleri nedeniyle Beşinci Rütbe Mecidi Nişanı ile ödüllendirildi.
1907 yılında merkezi Manastır'da bulunan 3. Ordu Karargâhı'na atandı. Daha sonra Selanik'teki kurmay biriminde çalışmaya başladı.
1909 yılında İstanbul'da yaşanan 31 Mart Vakası'nın ardından düzenin yeniden sağlanması amacıyla oluşturulan Hareket Ordusu'nda görev aldı.
Bir yıl sonra Arnavutluk'taki ayaklanmaya yönelik askeri harekâtta bulundu.
İtalya'nın 1911 yılında Trablusgarp'a saldırması üzerine Kuzey Afrika'ya geçti. Tobruk ve Derne bölgelerinde Osmanlı kuvvetlerini yönetti. Tobruk'taki muharebelerde İtalyan birliklerine karşı başarı sağladı.
6 Mart 1912'de Derne Komutanlığı görevini üstlendi.
Aynı yıl ekim ayında başlayan Balkan Savaşları sırasında Gelibolu ve Bolayır çevresinde görev yaptı. Dimetoka ve Edirne'nin yeniden Osmanlı yönetimine geçmesiyle sonuçlanan askeri harekâtlarda yer aldı.
Birinci Dünya Savaşı'nda cepheye gitmek için başvurdu
Balkan Savaşları'nın ardından Mustafa Kemal, 1913 yılında Sofya'ya askeri ataşe olarak gönderildi.
Birinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte diplomatik görevinden ayrılarak cephede bulunmak istedi. Bunun için Başkomutanlık Vekâleti'ne başvurdu.
Yetkililer, Sofya'daki görevinin önemine dikkat çekerek bir süre daha burada kalmasını istedi.
Mustafa Kemal ise Başkomutan Vekili Enver Paşa'ya yazdığı mektupta, arkadaşları cephede mücadele ederken kendisinin askeri ataşelik yapmasının uygun olmadığını ifade etti.
Vatan savunmasının diğer bütün görevlerin üzerinde olduğunu belirten Mustafa Kemal, aktif savaş görevi talebini yineledi.
Bu girişimin ardından 1915 yılında Tekirdağ'da kurulacak 19. Tümen'in komutanlığına getirildi.
Çanakkale Savaşları'nda Anafartalar Kahramanı olarak tanındı
Birinci Dünya Savaşı'nın en önemli cephelerinden biri Çanakkale oldu. İtilaf Devletleri, Gelibolu Yarımadası üzerinden ilerleyerek Çanakkale Boğazı'nı kontrol altına almayı hedefledi.
Mustafa Kemal'in komutasındaki 19. Tümen, Conkbayırı yönünde ilerleyen düşman birliklerine karşı harekete geçti.
Türk kuvvetlerinin gerçekleştirdiği karşı taarruz, karşı tarafın ilerleyişinin durdurulmasında etkili oldu.
Cephanesi tükenen askerlere süngülerini kullanmalarını emreden Mustafa Kemal, birliklerin savunma düzenini korumasını sağladı.
Çatışmalar sırasında göğsüne gelen bir şarapnel parçası, cebinde bulunan saate isabet etti. Saatin parçalanması, ağır bir şekilde yaralanmasını önledi.
Conkbayırı ve Anafartalar'daki askeri başarıları, Mustafa Kemal'in hem Osmanlı ordusunda hem de kamuoyunda tanınmasını sağladı.
Çanakkale Cephesi'ndeki komutanlığıyla öne çıkan Mustafa Kemal, bu mücadelelerin ardından "Anafartalar Kahramanı" olarak anılmaya başlandı.
Doğu Cephesi'nde Muş ve Bitlis'in geri alınmasını sağladı
Çanakkale'deki görevinden sonra Mustafa Kemal, Doğu Cephesi'nde bulunan 16. Kolordu'nun komutanlığına atandı.
1916 yılında Rus kuvvetlerine karşı yürütülen harekâtları yönetti. Muş ve Bitlis'in yeniden Osmanlı kontrolüne alınmasında rol oynadı.
Bu cephedeki görevleri sırasında generalliğe yükseldi.
Temmuz 1917'de Filistin ve Suriye bölgesindeki 7. Ordu'nun komutanlığına getirildi. Daha sonra 2. Ordu Komutanlığı'na tayin edildi ancak bu görevi kabul etmedi ve İstanbul'da Genel Karargâh emrinde kaldı.
Aynı yıl Veliaht Vahdettin ile Almanya'ya gitti. Alman Genel Karargâhı'nı ve savaş cephelerini inceleme fırsatı buldu.
1918 yılında yeniden Suriye Cephesi'ne döndü ve 7. Ordu'nun başına geçti.
İngiliz kuvvetlerinin İskenderun üzerinden ilerleme ihtimaline ilişkin değerlendirmelerini İstanbul'a bildirdi. İngilizlerin bölgedeki askeri hedefleri konusunda hükümeti uyardı.
9 Kasım 1918'de İskenderun'un İngilizlere teslim edilmesi üzerine verilen tavizlere karşı çıktı.
Yıldırım Orduları Grubu ile 7. Ordu'nun kaldırılmasının ardından komutasındaki birlikleri Nihat Paşa'ya devretti. Daha sonra Adana'dan İstanbul'a hareket etti.
19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkarak Milli Mücadele'yi başlattı
Mustafa Kemal, 13 Kasım 1918'de İstanbul'a ulaştı. 16 Mayıs 1919'a kadar başkentte kaldı.
Bu dönemde Osmanlı Devleti'nin askeri ve siyasi durumunu değerlendirdi. Yakın çalışma arkadaşlarıyla ülkenin geleceğine ilişkin görüşmeler gerçekleştirdi.
16 Mayıs'ta Ordu Müfettişliği göreviyle İstanbul'dan ayrıldı. Üç gün süren deniz yolculuğunun ardından Samsun'a ulaştı.
19 Mayıs 1919, Milli Mücadele'nin başlangıcı olarak Türk tarihindeki yerini aldı.
Mustafa Kemal, Anadolu'da ulusal direnişin örgütlenmesi için çalışmalar yürüttü.
22 Haziran 1919'da Amasya Genelgesi yayımlandı. Genelgede, ülkenin bağımsızlığının tehlikede bulunduğu belirtildi ve milletin kendi geleceğini belirlemesi gerektiği vurgulandı.
Ardından askerlik görevinden ayrılan Mustafa Kemal, milli hareketin sivil liderliğini üstlendi.
23 Temmuz 1919'da Erzurum Kongresi'ne, 4 Eylül 1919'da ise Sivas Kongresi'ne başkanlık etti.
Kongrelerde ulusal bağımsızlığın korunması, ülke bütünlüğünün savunulması ve yabancı devletlerin manda ya da himayesinin kabul edilmemesi yönünde kararlar alındı.
Milli egemenliğe dayalı bir yönetim oluşturulması fikri bu süreçte güç kazandı.
TBMM'nin açılmasıyla Ankara'da yeni yönetim kuruldu
Milli Mücadele'nin siyasi merkezi Ankara oldu.
23 Nisan 1920'de Türkiye Büyük Millet Meclisi açıldı. Mustafa Kemal, Meclis Başkanı seçildi ve yeni yönetimin çalışmalarına öncülük etti.
Ankara'da ulusal bir hükümetin kurulmasıyla bağımsızlık mücadelesi siyasi bir yapıya kavuştu.
Ancak İstanbul'daki Osmanlı Hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında 10 Ağustos 1920'de Sevr Antlaşması imzalandı.
Ankara Hükümeti, ülkenin siyasi ve ekonomik bağımsızlığını ortadan kaldıran hükümler içerdiği gerekçesiyle antlaşmayı reddetti.
Mustafa Kemal, yabancı basına yaptığı açıklamalarda Sevr'in Türk milleti açısından geçerli olmadığını bildirdi.
TBMM de antlaşmayı tanımadığını uluslararası kamuoyuna duyurdu.
Sakarya Zaferi'nin ardından Gazi ve Mareşal unvanlarını aldı
Anadolu'daki işgal kuvvetlerine karşı yürütülen mücadele 1921 yılında yoğunlaştı.
Yunan ordusunun ilerleyişi, Birinci ve İkinci İnönü muharebelerinde durduruldu.
Ancak Yunan kuvvetleri 23 Ağustos 1921'de yeniden saldırıya geçti. Böylece Sakarya Meydan Muharebesi başladı.
Başkomutan Mustafa Kemal, savunmanın yalnızca belirli bir askeri hat üzerinde değil, bütün vatan topraklarında sürdürülmesi gerektiğini belirtti.
22 gün süren Sakarya Muharebesi, Türk ordusunun zaferiyle sonuçlandı.
TBMM, Sakarya Zaferi'nin ardından 19 Eylül 1921'de Mustafa Kemal'e "Mareşal" rütbesini ve "Gazi" unvanını verdi.
Askeri başarıyı diplomatik gelişmeler izledi.
13 Ekim 1921'de Kars Antlaşması imzalandı. 20 Ekim'de Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması ise Türkiye'nin güney sınırının büyük bölümünün belirlenmesinde önemli rol oynadı.
Hatay'ın statüsü bu süreçte ayrı bir mesele olarak kaldı.
Büyük Taarruz ve 30 Ağustos Zaferi bağımsızlık yolunu açtı
Sakarya Zaferi'nin ardından Türk ordusu yeni bir askeri harekât için hazırlıklara başladı.
26 Ağustos 1922'de Mustafa Kemal'in başkomutanlığında Büyük Taarruz başlatıldı.
Türk birlikleri, Yunan ordusuna karşı geniş kapsamlı bir saldırıya geçti.
30 Ağustos 1922'de Dumlupınar'da gerçekleşen Başkomutan Meydan Muharebesi, Türk ordusunun kesin zaferiyle sonuçlandı.
Yunan kuvvetlerinin geri çekilmesinin ardından Türk ordusu batıya doğru ilerledi.
9 Eylül 1922'de İzmir'e girilmesiyle Batı Anadolu'daki Yunan işgali sona erdi.
Askeri harekâtı diplomatik görüşmeler takip etti.
11 Ekim 1922'de Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı. Bu anlaşmayla Doğu Trakya'nın savaşılmadan Türkiye'ye bırakılmasının yolu açıldı.
Kurtuluş Savaşı'nın askeri aşamasında elde edilen başarılar, yeni Türk devletinin uluslararası alandaki konumunu güçlendirdi.
Lozan Antlaşması ile Türkiye'nin bağımsızlığı tanındı
Kurtuluş Savaşı'nın ardından Türkiye'nin uluslararası statüsünün belirlenmesi amacıyla barış görüşmeleri başladı.
Türkiye'yi müzakerelerde İsmet İnönü başkanlığındaki heyet temsil etti.
24 Temmuz 1923'te İsviçre'nin Lozan kentinde barış antlaşması imzalandı.
Görüşmelere İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya'nın temsilcileri katıldı.
Lozan Barış Antlaşması, Türkiye'nin egemenliğinin ve bağımsızlığının uluslararası düzeyde tanınmasında temel belge oldu.
Atatürk, antlaşmayı Sevr ile Türkiye'ye kabul ettirilmek istenen düzenin ortadan kaldırılması bakımından değerlendirdi.
Lozan'ın ardından yeni devletin yönetim biçiminin belirlenmesine yönelik çalışmalar hızlandı.
29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi
Milli Mücadele'nin başarıyla tamamlanmasının ardından ülkenin yeni yönetim sisteminin hukuki çerçevesi oluşturulmaya başlandı.
Mustafa Kemal, ulusal egemenlik ilkesine dayalı bir devlet yapısının kurulmasını hedefledi.
Cumhuriyet düşüncesini uzun süredir değerlendiren Atatürk, siyasi koşulları dikkate alarak bu yöndeki hazırlıkları sürdürdü.
Nutuk'ta da Cumhuriyet'in ilanından önce devlet yönetimini milli egemenlik anlayışı doğrultusunda şekillendirmeye çalıştığını anlattı.
29 Ekim 1923'te TBMM tarafından Cumhuriyet ilan edildi.
Aynı gün Mustafa Kemal, Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.
1923'ten 1938'e kadar dört kez Cumhurbaşkanlığı görevine seçilen Atatürk, yaşamının sonuna kadar bu makamda bulundu.
İzmir suikastı girişimi ve Atatürk soyadının verilmesi
Cumhuriyet'in kuruluşunu izleyen yıllarda siyasi ve toplumsal dönüşümler devam etti.
14 Haziran 1926'da Mustafa Kemal'e yönelik İzmir'de planlanan suikast girişimi ortaya çıkarıldı.
Girişimle bağlantılı kişiler tutuklandı ve olayla ilgili yargı süreci başlatıldı.
Atatürk, suikastın yalnızca kendi şahsına değil, Cumhuriyet'e ve onun temel ilkelerine yönelik olduğunu ifade etti.
Cumhuriyet'in varlığının kişilere bağlı olmadığını vurgulayan açıklamalar yaptı.
1934 yılında kabul edilen Soyadı Kanunu'nun ardından Mustafa Kemal'e özel bir soyadı verilmesi kararlaştırıldı.
24 Kasım 1934'te çıkarılan 2587 sayılı Kanun ile Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadı verildi.
Kanunla bu soyadının başka kişiler tarafından kullanılması da yasaklandı.
Atatürk döneminde ekonomi ve sanayi yatırımları
Cumhuriyet'in kuruluşundan sonra ekonomi politikalarında üretim kapasitesinin artırılması ve sanayileşme önemli hedefler arasında yer aldı.
1929 yılında başlayan dünya ekonomik bunalımı, Türkiye'nin ekonomi politikalarını da etkiledi.
Küresel krizin etkilerinin azaltılması ve ülkenin sanayi altyapısının geliştirilmesi amacıyla devlet öncülüğündeki yatırımlara ağırlık verildi.
1933 yılında Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı hazırlandı. Planın uygulanması 1934 yılında başladı.
Program kapsamında sanayi kuruluşlarının oluşturulması, yerli üretimin artırılması ve ithal edilen bazı ürünlerin ülke içinde üretilmesi hedeflendi.
Tekstil, kâğıt, cam, seramik, kimya ve madencilik gibi alanlar sanayi yatırımlarında ön plana çıktı.
Yeni fabrikaların kurulması ve üretim tesislerinin yaygınlaştırılması için kamu kaynakları kullanıldı.
Bu dönemde sanayi üretiminin geliştirilmesi, ekonomik bağımsızlık hedefinin önemli unsurlarından biri olarak ele alındı.
Tarım ve çiftçilik alanında çalışmalar yürüttü
Atatürk, sanayi yatırımlarının yanı sıra tarımsal üretimin geliştirilmesi için de çeşitli uygulamalara öncülük etti.
1925 yılından itibaren tarım işletmelerinde planlı çalışmalar başlatıldı.
Verimsiz veya tarımsal üretime uygun olmayan arazilerin ıslah edilmesi, modern tarım tekniklerinin uygulanması ve üretimin artırılması amacıyla örnek çiftlikler oluşturuldu.
Ankara'daki Atatürk Orman Çiftliği, bu çalışmaların öne çıkan örneklerinden biri oldu.
Yaklaşık 13 yıl boyunca sürdürülen faaliyetlerde toprak ıslahı, hayvancılık, bitkisel üretim ve tarımsal teknolojilerin kullanılması üzerinde duruldu.
Çiftliklerde gerçekleştirilen uygulamalarla modern üretim yöntemlerinin yaygınlaştırılması amaçlandı.
Atatürk döneminde Türkiye'nin dış politika adımları
Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye'nin uluslararası ilişkilerinde bağımsızlık, egemenlik ve bölgesel güvenlik konuları öne çıktı.
Türkiye, 1932 yılında Milletler Cemiyeti'ne katıldı.
1934 yılında Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya ile Balkan Antantı imzalandı. Düzenlemeyle Balkan ülkeleri arasında sınır güvenliği ve siyasi iş birliğinin geliştirilmesi hedeflendi.
1936'da imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye'nin İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerindeki egemenlik ve denetim yetkilerini güçlendirdi.
1937 yılında Türkiye, İran, Irak ve Afganistan arasında Sadabat Paktı imzalandı.
Bu anlaşmalar, Türkiye'nin komşu ülkelerle ilişkilerinin geliştirilmesi ve bölgesel güvenliğin sağlanması yönündeki diplomatik girişimler arasında yer aldı.
Hatay'ın Türkiye'ye katılması için diplomatik mücadele verdi
Atatürk'ün dış politika gündemindeki önemli konulardan biri Hatay'dı.
Fransız mandası altındaki Suriye ile bağlantılı olan bölgenin geleceği, Türkiye ile Fransa arasındaki görüşmelerin başlıca konularından biri oldu.
Atatürk, Hatay meselesine özel önem verdi ve konuyu kendi kişisel meselesi olarak nitelendirdi.
Türkiye, bölgenin statüsünün değiştirilmesi için diplomatik girişimlerini sürdürdü.
1938 yılında Hatay Devleti kuruldu.
Atatürk, Hatay'ın Türkiye'ye katılmasını göremedi. Bölgenin Türkiye ile birleşmesi, ölümünün ardından 1939 yılında gerçekleşti.
Mustafa Kemal Atatürk 10 Kasım 1938'de hayatını kaybetti
Yaşamının son döneminde sağlık sorunları yaşayan Mustafa Kemal Atatürk, İstanbul'daki Dolmabahçe Sarayı'nda tedavi gördü.
Hastalığının ilerlemesiyle sağlık durumu ağırlaştı.
10 Kasım 1938 Perşembe günü saat 09.05'te Dolmabahçe Sarayı'nda yaşamını yitirdi.
57 yaşındaki Atatürk'ün vefatı, Türkiye'de geniş yankı uyandırdı.
Yurt genelinde yas ilan edilirken dünyanın farklı ülkelerinden taziye mesajları gönderildi.
Devlet temsilcileri ve yabancı heyetlerin katılımıyla gerçekleştirilecek cenaze töreni için hazırlıklara başlandı.
Atatürk'ün cenazesi İstanbul'dan Ankara'ya götürüldü
Atatürk'ün naaşı, 16 Kasım 1938'de Dolmabahçe Sarayı'nın tören salonunda hazırlanan katafalka yerleştirildi.
Vatandaşlar, son görevlerini yerine getirmek amacıyla saraya gelerek Atatürk'ün naaşı önünden geçti.
19 Kasım'da düzenlenen cenaze töreninin ardından naaş, Yavuz Zırhlısı ile İzmit'e taşındı.
Buradan trenle Ankara'ya gönderildi.
20 Kasım'da Ankara'ya ulaşan cenaze, devlet yöneticileri ve yabancı temsilciler tarafından karşılandı.
Atatürk'ün naaşı, Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde hazırlanan katafalka konuldu.
21 Kasım 1938'de gerçekleştirilen devlet töreninin ardından Ankara Etnografya Müzesi'ndeki geçici kabre defnedildi.
Atatürk'ün naaşı 1953 yılında Anıtkabir'e taşındı
Mustafa Kemal Atatürk'ün kalıcı anıt mezarının yapılması için ölümünden sonra çalışmalar başlatıldı.
Ankara'da inşa edilen Anıtkabir, Cumhuriyet'in kurucusunun ebedi istirahatgâhı olarak hazırlandı.
Atatürk'ün naaşı, Etnografya Müzesi'nde 15 yıl kaldı.
10 Kasım 1953'te düzenlenen törenle Anıtkabir'e nakledildi.
Bu tarihten itibaren Anıtkabir, resmi anma törenlerinin ve vatandaşların ziyaretlerinin merkezi oldu.
Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki vefatının üzerinden 88 yıl geçerken Türkiye genelinde anma programları düzenleniyor.
Her yıl 10 Kasım'da saat 09.05'te gerçekleştirilen saygı duruşuyla Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi Mustafa Kemal Atatürk anılıyor.