Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinde 34 yıllık kardeşlik hikayesi

Türkiye ile Azerbaycan arasında diplomatik bağların kurulmasının üzerinden 34 yıl geçti. 14 Ocak 1992’de Bakü’deki Türkiye Cumhuriyeti Başkonsolosluğu’nun büyükelçilik statüsüne yükseltilmesiyle resmiyet kazanan ilişkiler, geçen sürede klasik diplomasi sınırlarını aşarak stratejik ortaklık ve müttefiklik düzeyine ulaştı. Bu süreçte iki ülke arasındaki bağlar, siyaset, ekonomi, enerji, savunma, ulaştırma ve insani alanlarda derinleşti.

TARİHSEL KARDEŞLİKTEN STRATEJİK ORTAKLIĞA

Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin temeli, Azerbaycan’ın 1918’de ilan ettiği ilk bağımsızlık dönemine kadar uzanıyor. Osmanlı Devleti’nin Azerbaycan’ı tanıması ve Kafkas İslam Ordusu’nun Bakü’nün kurtuluşundaki rolü, iki halk arasındaki kader birliğini tarih sahnesine taşıdı. Sovyetler Birliği döneminde sınırlanan ilişkiler, Azerbaycan’ın Kurtuluş Savaşı’na verdiği destekle tamamen kopmadı.

Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından Türkiye, 1991 yılında Azerbaycan’ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olarak sürece yön verdi. Bu adım, iki ülke arasındaki ilişkilerin yeniden ve güçlü biçimde tesis edilmesinin önünü açtı.

“BİR MİLLET, İKİ DEVLET” ANLAYIŞIYLA GELİŞEN SİYASİ İRADE

Haydar Aliyev döneminde şekillenen “bir millet, iki devlet” yaklaşımı, ilişkilerin stratejik bir vizyonla ele alınmasını sağladı. Bu politika, İlham Aliyev döneminde de kararlılıkla sürdürüldü. Karşılıklı güvene dayalı siyasi irade, iki ülkeyi bölgesel meselelerde ortak hareket eden güçlü aktörler haline getirdi.

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler, sadece diplomatik değil, aynı zamanda duygusal ve tarihsel bir ortaklığa dayanıyor.

ENERJİ VE ULAŞTIRMA PROJELERİYLE BÖLGESEL GÜÇ

İki ülke arasındaki kardeşlik, dev enerji ve ulaştırma projeleriyle somutlaştı. Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı Azerbaycan petrolünü dünya pazarlarına ulaştırırken, TANAP Türkiye ve Avrupa’nın enerji arz güvenliğinde kritik rol üstlendi. Bakü-Tiflis-Kars demir yolu hattı ise Asya ile Avrupa arasında stratejik bir lojistik köprü kurdu.

Bugün TANAP üzerinden 10 Avrupa ülkesine ve Türkiye üzerinden Suriye’ye Azerbaycan doğal gazı ulaştırılıyor. Bölgesel entegrasyonun yeni hedefi olarak öne çıkan Zengezur Koridoru’nun hayata geçirilmesi, Türkiye ile Azerbaycan’ı kara ve demir yoluyla doğrudan birbirine bağlamayı amaçlıyor.

KARŞILIKLI YATIRIMLAR EKONOMİK BAĞLARI DERİNLEŞTİRDİ

Azerbaycan, Türkiye’ye yaptığı 20 milyar doların üzerindeki yatırımla en büyük yurt dışı yatırımını bu ülkeye yönlendirdi. Türkiye ise yaklaşık 18 milyar dolarlık yatırımla Azerbaycan’da petrol dışı sektörlerde en fazla yatırım yapan ülke konumuna yükseldi.

Türkiye’de yaklaşık 3 bin Azerbaycan şirketi faaliyet gösterirken, Azerbaycan’da 4 bin 600’den fazla Türk şirketi bulunuyor. 2016’da 2,3 milyar dolar olan ticaret hacmi, 2024 itibarıyla 8 milyar dolara ulaştı. İki ülke, ticaret hacmini 15 milyar dolara çıkararak karşılıklı ticarette ilk sıraya yerleşmeyi hedefliyor.

KARABAĞ’IN YENİDEN İNŞASINDA TÜRK İMZASI

İşgalden kurtarılan Karabağ ve Doğu Zengezur bölgelerinde 22 Türk şirketi, toplam değeri yaklaşık 5 milyar dolar olan 70 projeyi hayata geçiriyor. Türk müteahhitler bugüne kadar Azerbaycan genelinde 21 milyar dolar değerinde 558 projeye imza attı.

ASKERİ İŞ BİRLİĞİ VE SAVUNMA SANAYİSİNDE DERİNLEŞME

1992’den bu yana iki ülke arasında askeri alanda 100’den fazla anlaşma ve protokol imzalandı. Türkiye, Azerbaycan’ın savunma sanayisinin gelişimine ve askeri personelinin eğitimine önemli katkılar sundu. Ortak tatbikatlar, özellikle TurAz Kartalı ve TurAz Şahini faaliyetleriyle hava kuvvetleri arasındaki uyumu üst seviyeye taşıdı.

KARABAĞ SAVAŞI VE TÜRKİYE’NİN DESTEĞİ

İkinci Karabağ Savaşı sürecinde Türkiye, Azerbaycan’ın haklı mücadelesine siyasi ve manevi destek verdi. “Azerbaycan yalnız değildir” mesajı, sahadaki dengeleri etkileyen stratejik bir duruş olarak öne çıktı. Türk yapımı SİHA’lar Azerbaycan ordusunun sahadaki etkinliğini artırdı.

ŞUŞA BEYANNAMESİ İLE MÜTTEFİKLİK DÖNEMİ

2021 yılında imzalanan Şuşa Beyannamesi ile Türkiye ve Azerbaycan arasındaki ilişkiler resmen müttefiklik düzeyine yükseltildi. Aynı dönemde kimlik kartlarıyla karşılıklı vizesiz seyahat uygulaması hayata geçirildi ve halklar arası temas daha da güçlendi.

ZOR GÜNLERDE TEK YÜREK: DEPREM DAYANIŞMASI

6 Şubat 2023’te Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından Azerbaycan, Türkiye’ye arama kurtarma ekiplerinden sahra hastanelerine kadar geniş kapsamlı destek sağladı. Kahramanmaraş’ta inşa edilen “Azerbaycan Mahallesi”, bu dayanışmanın kalıcı sembollerinden biri oldu.

DİASPORA VE LİDERLİK FAKTÖRÜ

İki ülke diasporaları, “bir millet, bir diaspora” anlayışıyla uluslararası platformlarda ortak hareket ediyor. Erdoğan ile Aliyev arasındaki yakın dostluk ise ilişkilerin itici gücü olarak dikkat çekiyor. Karşılıklı üst düzey ziyaretler, bu stratejik birlikteliği daha da pekiştiriyor.