Meyve sebze halleri krizde! Ürün miktarı ve tüketim düştü

Meyve sebze halleri zor bir süreçten geçiyor. Hallere gelen ürün miktarlarında yüzde 30 düşüş yaşandığını kaydeden sektör temsilcileri, hallerin artık garanti satış ve fiyatın belirlenmesinde borsa işlevini kaybettiğini iddia etdiyor. Zincir marketler ve grossların piyasayı ele geçirdiğini öne süren temsilciler, şu an satılan sebze meyvenin sadece %30’nun hallerden geçtiğini belirtiyor Türkiye’de 2024 yılında meyve ve sebze hallerine gelen ürün miktarında yüzde 30’a varan bir azalma yaşandı. Sektör temsilcileri, hallerin artık fiyat belirlenmesindeki borsa işlevini yitirdiğini ve zincir marketlerin etkisiyle üretici ve tüccarın hale ürün göndermekte tereddüt ettiğini belirtiyor. Türkiye Halciler Federasyonu Başkanı Yüksel Tavşan, zincir marketlerin hal dışından ürün temin etmesinin, üreticiyi satış garantisi ve fiyat doğruluğu konusunda endişelendirdiğini ifade etti. Tavşan, pazarcıların da zor durumda olduğunu belirterek, eskiden 1,5 ton ürün satan pazarcıların bugün 300 kiloya kadar düştüğüne dikkat çekti. Ayrıca, fiyat sorunlarının çözümü için temel ürünlerde planlamaya gidilmesi gerektiğini vurguladı.

HALLERİN FONKSİYONU AZALIYOR

İstanbul Halciler Derneği Başkanı Numan Dayan, hallerin üretici ile tüketici arasında denge sağladığını ancak mevcut durumda bu işlevin zayıfladığını dile getirdi. Dayan, yüksek maliyetler nedeniyle patates ve soğan gibi temel ürünlerin bile uygun fiyatlarla alınamadığını belirtti. Antalya Toptancı Hal Derneği Başkanı Nevzat Akçan ise üretim maliyetlerindeki artışın tüketiciye yansıdığını ve sebze-meyve fiyatlarının düşmesinin artık mümkün olmadığını söyledi. Çünkü üretim maliyeti ve iş gü­cü inanılmaz arttı. Geçen yıl se­rada işçi yevmiyesi 500-600 li­raydı. Bu yıl 1000 -1200 lira. To­hum, fidan, gübre maliyeti çok yüksek. Antalya Hal Müdür­lüğü’nden aldığım verilere gö­re 2024’ün ocak-kasım döne­minde yüzde 45 azalma var. Öte yandan, hal esnafı şu anda para dönmüyor. Faiz yüksek olduğu için üretici getirdiği ürünün pa­rasını hemen istiyor. Aldığı gibi bankaya koşuyor ve faize yatırı­yor. Tüccar da üç ayda ödeyece­ği çekini dört aylık kesmek isti­yor” diye konuştu.

ÜRÜN TARLADA BEDAVA OLSA 15-20 LİRA MASRAF EDİLİYOR

Şu an mevcut olan yasanın hallerin kontrol altına alına­cağını ve fonksiyonun daha çok artacağı denilmesine rağ­men her yıl daha çok hal dışın­da kayıt dışı ürünün satıldığı­na dikkat çeken Anadolu Yaka­sı Meyve Sebze ve İş Adamları Derneği Yönetim Kurulu Baş­kanı Mevlüt Yılmaz, “Halle­re gelen ürün miktar bazında yüzde 30 azaldı. Zaten az ge­liyordu, son birkaç aydır da­ha da azaldı. Dolayısıyla halle­rin en büyük sorunu şu anda bu. Maliyetlerden dolayı üre­timde 10 liraya alınan bir ürü­nü hale göndermek için 15-20 lira masraf ediliyor. Haldeki müşteri sayısında da giderek bir azalma yaşanıyor. Maalesef hal yapması gerekeni işlevi ya­pamıyor ve piyasadaki gerçek fonksiyonu yerine getiremi­yor. Zincir marketler, pazarcı­lar ve hatta kendi ihtiyacı için oteller ürün getirebiliyor. Do­layısıyla hallerin fonksiyonu her geçen gün azalıyor” açıkla­masında bulundu.

“ŞU AN SEBZE VE MEYVELERİN HAKİMİYETİ ZİNCİR MARKETLERDE”

İzmir halinde son bir ayda işlerin yavaşladığını ve fiyatlarda da gerileme yaşandığını kaydeden İzmir Sebze ve Meyve Komisyoncuları Dernek Başkanı Orhan Doğan, “İnsanların alım gücü düştüğü için temel ürünlere yöneliyor. Sebze ve meyve ikinci planda kalıyor ve tüketemiyor. Tüketimde yüzde 30 bir azalma var gibi görünüyor. Diğer yandan, ürün fiyatları yasayla düşmez, bu arz taleple alakalı. Daha önce marketlerin direkt üreticiden ürün alma imkanı yoktu, marketler için yasal düzenleme getirildi. Düzenlemeye rağmen fiyatlarda hiçbir faydası olmadı. Ama maalesef hal dışında satılan sebze meyvenin de vebali halciye kesiliyor” dedi.

KORSAN HALLER SORUNU

Adana Kabzımallar Esnaf ve Sanatkarlar Odası Başkanı Mahsun Doğan ise ‘korsan hal’ler oluşmaya başladığını anlattı. Adana Sebze Hali'ne denetime Maliye’nin gelmesinden ardından hale ortalama günlük 3 bin ton ürün gelirken şimdi miktarın 1.000 tona düştüğünü söyledi. Doğan şöyle anlattı: “Maliye bizi denetlerken, hal dışında 25-30 yerde korsan satış noktaları oluştu. Korsan satış daha önce de vardı ama şu an patlama yaşandı. 15 liraya sattığımız mandalinanın fiyatı 10-12 TL'ye düştü. Kayıt dışı noktalarda ise 20 liraya satılıyor.

MALİYECİLER YANLIŞ YERDE DURUYOR

Maliyeciler yanlış yerde duruyorlar. Pazarcı, manavcı ve marketçiler bizlere ‘sizde korsanlaşın, bize mandalinayı 12 liraya değil, 14’e satın’ diyorlar Eğer biz 14 liradan götürüp verirsek vergi, KDV ve stopaj ödemeyeceğiz. 2024’te bizim hale gelen ürün miktarında düşüş yüzde 30’un üzerinde. Hal yasası çıkıyor ama yasayı kullanacak olanlar bizleriz, o yasanın yapıldığı masada yokuz. Yasayla da fiyatlar düşmez. Hal dışı tüccar ne zaman çıktı ise bu sorunlarımız çoğaldı.”