Türkiye’de yükseköğretim mezun oranı son yıllarda rekor seviyelere ulaştı. 2024’te 25-34 yaş grubunda üniversite mezunu oranı yüzde 44,9’a çıkarken, 25 yaş üstü nüfus genelinde bu oran yüzde 25,2’ye ulaştı. Ancak artan mezuniyet oranına rağmen, üniversite diplomaları gençlerin gelirlerini korumaya yetmiyor. 2008’den bu yana maaşlar hızla erirken, bugün üniversite mezunlarının ortalama geliri yalnızca 1,5 asgari ücret seviyesinde kalıyor.
Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), 2024 yılı Ulusal Eğitim İstatistikleri verilerini yayımladı. Veriler, Türkiye’de yükseköğretim düzeyindeki eğitim oranlarının tarihi zirvelere ulaştığını gösterirken, artan eğitim seviyesinin gelirlerde beklenen karşılığını bulamadığını da ortaya koydu.
GENÇLERDE YÜKSEKÖĞRETİM MEZUNİYETİNDE BÜYÜK ARTIŞ
TÜİK verilerine göre, 25-34 yaş grubundaki nüfusta yükseköğretim mezun oranı 2024 yılı itibarıyla yüzde 44,9’a yükseldi. Bu oran 2008 yılında yüzde 13,5 seviyesindeydi. 16 yıllık süreçte, gençler arasındaki yükseköğretim mezuniyet oranı yaklaşık 3,5 kat artış gösterdi.
Kadınlar özelinde ise gelişme daha dikkat çekici: 2008’de yüzde 12,5 olan kadın yükseköğretim mezuniyet oranı 2024’te yüzde 48,9’a ulaştı. Erkeklerde ise oran yüzde 14,6’dan yüzde 41,1’e yükseldi. Bu tablo, eğitimde toplumsal cinsiyet farkının önemli ölçüde kapandığını ortaya koyuyor.
25 YAŞ ÜSTÜNDE EĞİTİM SÜRESİ 9,5 YIL
25 yaş ve üzerindeki nüfusun yükseköğretim (ön lisans, lisans, yüksek lisans, doktora) mezunu oranı 2008’de yüzde 9,8 iken, 2024’te yüzde 25,3’e çıktı. Bu nüfusun ortalama eğitim süresi ise 9,5 yıla ulaştı.
ANKARA ZİRVEDE, AĞRI SON SIRADA
Eğitim süresi bakımından iller arasında çarpıcı farklar dikkat çekti. 2024 yılı itibarıyla 25 yaş ve üzeri nüfusun ortalama eğitim süresinin en yüksek olduğu il 10,8 yıl ile Ankara oldu. Ankara’yı İstanbul, Eskişehir, Kocaeli ve İzmir izledi. Ortalama eğitim süresinin en düşük olduğu il ise 7,5 yıl ile Ağrı oldu. Ağrı’yı Şanlıurfa, Muş, Kastamonu ve Van takip etti.
ANNEDEN ÇOCUĞA YÜKSEKÖĞRETİM AKTARIMI DAHA YÜKSEK
TÜİK verileri, ailedeki eğitim düzeyinin çocukların eğitimine etkisini de gözler önüne serdi. 25 yaş ve üzerindeki nüfusta, annesi yükseköğretim mezunu olanların yüzde 84,4’ü yükseköğretimi tamamladı. Babası yükseköğretim mezunu olanlarda bu oran yüzde 80,3 oldu. Annesi ortaöğretim mezunu olanlarda yükseköğretim mezun oranı yüzde 64,3 iken, babası ortaöğretim mezunu olanlarda oran yüzde 55,7 olarak kaydedildi. Annesi ortaöğretim altı eğitim düzeyinde kalanlarda ise bu oran yüzde 28,7’de kaldı.
ARTAN EĞİTİM, ARTAN YOKSULLUK
Eğitim istatistikleri, gelir ve yoksulluk verileriyle karşılaştırıldığında tablo karmaşık bir hal alıyor. Eşdeğer hanehalkı kullanılabilir fert gelirine ve eğitim durumuna göre, medya gelirin yüzde 60’ında yükseköğretim mezunlarının yoksulluk oranı 2008’de yüzde 1,3’tü. Ancak 2020’de yüzde 5,1’e çıkarak zirve yaptı. 2024’te ise yükseköğretim mezunlarının yoksulluk oranı yüzde 4,4 seviyesine geriledi fakat 2008’e kıyasla hâlâ oldukça yüksek.
ASGARİ ÜCRETE KARŞI YÜKSEKÖĞRETİM MEZUNLARININ GELİRİ ERİDİ
TÜİK verilerine göre, yükseköğretim mezunlarının yıllık ortalama esas iş gelirleri 2008’de 19 bin 77 TL seviyesindeydi. 2024 yılında ise yüzde 1524’lük artışla 309 bin 721 TL’ye yükseldi. Ancak aynı dönemde asgari ücretteki artış yüzde 2627’yi buldu. Sonuç olarak, yükseköğretim mezunlarının asgari ücrete oranla gelirleri eridi.
2008’de yükseköğretim mezunlarının ortalama aylık geliri, asgari ücretin 2,55 katıydı. Ancak 2022 itibarıyla bu oran 1,5’in altına geriledi. 2023’te oran 1,32’ye kadar düştü. 2024 yılında ise mezunların ortalama aylık gelirinin, 17 bin 2 TL’lik asgari ücrete oranı 1,52 oldu. Yani, yükseköğretim mezunlarının gelirleri, artan asgari ücret karşısında önemli ölçüde değer kaybetti.
