Merkezin Güncesi: Döviz dönüşüm desteğinde katma değer rezerv katkısını güçlendirebilir
TCMB’nin Merkezin Güncesi blogunda yayımlanan analizde, döviz dönüşüm desteğinin yüksek katma değerli ve net döviz satım eğilimi güçlü firmalara yönlendirilmesinin, rezervlere daha kalıcı katkı sağlamasının beklendiği belirtildi.
Uygulamanın başlangıcından bu yana yaklaşık 44 bin firmanın destekten yararlandığı bildirildi.
TCMB uzmanları Barış Aydoğan, Merve Demirbaş Özbekler ve Mehmet Serdar Şarbak ile ekonomist Sümeyra Korkmaz’ın hazırladığı yazıda, döviz dönüşüm desteğinin kapsamı ve 1 Ekim 2026’da yürürlüğe girecek değişikliklerin olası etkileri değerlendirildi.
Destekten yararlanan ihracatçıların payı yüzde 34’e ulaştı
Analizde, firmaların yurt dışı kaynaklı döviz gelirlerini Türk lirasına dönüştürmelerini teşvik etmek ve TCMB rezervlerini güçlendirmek amacıyla desteğin Ocak 2023’te uygulamaya alındığı hatırlatıldı.
Başlangıçta dönüştürülen dövizin Türk lirası karşılığının yüzde 2’si tutarında verilen desteğin, Mayıs 2025’te geçici olarak yüzde 3’e çıkarıldığı belirtildi. Ağustos ayındaki düzenlemeyle ise desteğin daha kapsayıcı ve katma değeri esas alan bir yapıya kavuşturulduğu ifade edildi.
2023’ten bu yana yaklaşık 44 bin firmaya destek sağlandığı, yararlanan firmaların toplam ihracatçılar içindeki payının 2026’da yüzde 34’e ulaştığı kaydedildi. Yeni uygulamayla bu payın daha da artmasının beklendiği bildirildi.
Yüksek katma değerli firmalarda net döviz satışı daha güçlü
Analizde, firma düzeyindeki incelemelerin katma değerinin brüt satışlarına oranı yüksek firmalarda, net döviz satışının ihracata oranının da daha yüksek olduğunu gösterdiği belirtildi. Bu ilişkinin, 2024 ve 2025 yıllarında destekten yararlanmayan firmalarda daha belirgin olduğu ifade edildi.
Yeni yapıyla, döviz almama taahhüdü nedeniyle bugüne kadar destekten faydalanmamış yüksek katma değerli firmaların da kapsama girmesinin mümkün olacağı kaydedildi.
Desteğin ihracat gelirlerinin daha büyük bölümünü Türk lirasına dönüştüren firmalara yönelmesinin beklendiği belirtilerek, destek kapsamındaki satışların net döviz satışlarına daha fazla yansıması ve böylece TCMB rezervlerine daha kalıcı katkı sağlamasının öngörüldüğü aktarıldı.
Yeni yapı üç değişikliğe dayanıyor
Yazıda, 1 Ekim’de yürürlüğe girecek düzenlemenin üç temel unsuruna da yer verildi.
Buna göre, bir ay boyunca döviz almama taahhüdünün yerini döviz pozisyon oranı koşulu alacak. Destekten yararlanacak firmaların likit döviz varlıklarının, net satış hasılatı ile aktif büyüklüğünden yüksek olanına oranının yüzde 10’u aşmaması gerekecek.
Firmaların bir yıl içinde destek kapsamında satabileceği ihracat bedeli döviz tutarı ise ürettikleri katma değerle sınırlandırılacak. Bu hesaplamada yıllık faaliyet kârı ile iş gücü maliyetinin toplamı esas alınacak.
Üçüncü değişiklikle, ihracata yönelik üretim yapan tedarikçi firmaların destekten yararlanması kolaylaştırılacak. Aracı ihracatçı tarafından tedarikçi adına gerçekleştirilen döviz dönüşümüne ilişkin destek ödemesi doğrudan tedarikçiye yapılabilecek.
Tedarikçi firmaların katılımının artması bekleniyor
Analizde, mevcut uygulamada aracı ihracatçıların destekten kendileri veya tedarikçileri adına yararlanabildiği, ancak çoğunlukla desteği kendilerinin almayı tercih ettiği belirtildi.
Yeni çerçevede aracı ihracatçıların, katma değer limitlerini doldurduktan sonra tedarikçi adına döviz dönüşümü gerçekleştirebileceği ve desteğin doğrudan tedarikçi hesabına aktarılabileceği kaydedildi. Böylece doğrudan ihracatçı olmayan daha fazla tedarikçi firmanın destekten yararlanmasının beklendiği ifade edildi.
Yazıda, desteğin yurt içinde üretim ve istihdam yoluyla daha fazla katma değer oluşturan ve net döviz satım eğilimi yüksek firmalara yönlendirilmesiyle rezervlere sağlanan katkının daha kalıcı hale getirilmesinin hedeflendiği vurgulandı.
